Iz lične karte Prve proleterske Vođa revolucije i vrhovni komandant Josip Broz Tito, 21. decembra 1941, potpisao je u Rudom istorijski dokumenat, koji je počinjao: »Centralni komitet Komunističke partije Jugoslavije, u sporazumu sa Vrhovnim štabom Narodnooslobodilačkih partizanskih odreda Jugoslavije, riješio je da se formira 1. proleterska narodnooslobodilačka udarna brigada u borbi za oslobođenje naroda Jugoslavije od okupatora i svih narodnih izdajica«. Naredbom je preciziran i sastav 1. proleterske: 1. i 2. crnogorski, 3. kragujevački, 4. kraljevački i 5. šumadijski bataljon. Koji dan kasnije, u sastav brigade je ušao i 6. beogradski bataljon. Te nazive bataljoni 1. proleterske brigade nosiće skoro do kraja rata, vojujući s kraja na kraj domovine i primajući pod svoje crvene zastave sinove i kćeri svih naših naroda i narodnosti. Raport ispred prvog stroja 1. proleterske, 21. decembra 1941, Titu je predao Filip Kljajić, politički komesar Brigade, ulazeći za života u legendu kao »duša jedinice«. Ubrzo je za komandanta brigade prvih proletera postavljen Koča Popović, za njegovog zamenika Danilo Lekić, a dva i po me-seca kasnije za zamenika političkog komesara postavljen je Mijalko Todorović Plavi. U prvom stroju »neobično običnih ljudi«, kako ih je nazvao njihov komandant, bilo je 1.196 boraca i rukovodilaca, među kojima i 71 žena. Njihov je socijalni sastav bio ovakav: 37,6% radnika, 25,5% seljaka, 14,5% đaka, 11,4% službenika, 7,1% studenata i 3,9% ostalih zanimanja. Među borcima i starešinama bilo je: 37,6% članova KPJ, 23% skojevaca i 39,4% »neorganizovanih«. Svi su oni, bez izuzetka, bili svesni borci revolucije, duboko odani njenim ciljevima i spremni da se pod rukovodstvom KPJ i Vrhovnog štaba bore širom domovine - svuda gde rukovodstvo narodnooslobodilačke borbe to bude zahtevalo. Oko 40% boraca brigade nije dotada služilo vojsku. Predstojalo im je da vojna znanja i ratnu veštinu stiču u oružanoj borbi - najsurovijoj, ali i najefikasnijoj školi. U toku rata brigada se stalno popunjavala novim borcima, do jeseni 1944. uglavnom dobrovoljcima, bez malo, sa teritorije ćele Jugoslavije. U oslobođenom Splitu, 13. septembra 1943. godine, od pripadnika italijanske divizije »Bergamo« obrazovan je dobrovoljački bataljon »Garibaldi« (prva oružana formacija stranih državljana u sastavu NOVJ), koji ulazi u sastav Prve proleterske brigade. Sastav ovog bataljona je: 350 vojnika, podoficira i oficira, naoružanih lakim pešadijskim naoružanjem. Bili su to mladići (između 20 i 30 godina starosti) skoro iz svih krajeva Italije. Radi pomoći oko organizacije, prilagođavanja partizanskom načinu ratovanja i drugog ovom bataljonu je dodeljeno desetak naših vojnih i političkih rukovodilaca, te intendantsko i sanitetsko osoblje. Bataljon je učestvovao u svim borbama brigade od njegovog formiranja pa do oslobođenja Beograda. U tim borbama bataljon je imao 46 poginulih, 93 ranjena i 72 nestala borca. U oslobođenom Beogradu, oktobra 1944. godine, bataljon ulazi u sastav brigade »Italija« NOVJ. U redovima brigade, u toku NOR-a, prema dosadašnjim istraživanjima, borilo se 12.338 boraca. Nacionalna struktura tog boračkog sastava bila je: Srba 69,3 posto, Hrvata 14,4 posto, Crnogoraca 9,15 posto, Muslimana 2,2 posto, Slovenaca 0,33 posto, Makedonaca 0,1 posto, Italijana 3,9 posto, Bugara 0,13 posto, Jevreja 0,33 posto, Mađara 0,23 posto, Rusa 0,2 posto i 5,3 posto ostalih. Socijalni sastav: zemljoradnika 62,7 posto, radnika 21,3 posto, đaka 9 posto, studenata 1,11 posto, domaćica 1,8 posto i 1,22 posto ostalih zanimanja. Politička pripadnost: članova KPJ 22,46 posto, članova SKOJ 45 posto. Prosečna starost boraca nije prelazila 22 godine. U redovima brigade borila se 651 žena. Od dana formiranja do Dana pobede brigada je provela 1.236 ratnih dana. Za to vreme je prešla put dug više od 20.000 kilometara. U tom periodu je, kao celina ili po bataljonima, sama ili u sadejstvu sa drugim jedinicama, vodila 530 borbi, ili, kako statistika pokazuje - svaki drugi dan jednu značajniju borbu. Bile su to u najvećem broju slučajeva borbe, sa prekaljenim nemačkim, italijanskim, bugarskim, kvislinškim i četničkim jedinicama, po pravilu od značaja za sudbinu narodnooslobodilačkog rata. Borila se na teritoriji Sandžaka, Bosne i Hercegovine, Crne Gore, Dalmacije, Srbije, Srema, Slavonije i drugih područja Hrvatske. Svoj borbeni put završila je na tlu Slovenije i u Trstu. Ratni put brigade počeo je sa zbornog mesta, okršajem sa Italijanima, u Gaočićima, a nastavio se, u januaru 1942, borbama protiv 342. i 718. nemačke divizije i ustaško-domobranskih jedinica, na Romaniji, kod Pjenovca i Bijelih Voda; da bi u toku proleća bataljoni brigade vodili tešku borbu sa okupatorskim (nemačkim i italijanskim, ustaško-domobranskim i četničkim jedinicama) na teritoriji istočne Bosne, Crne Gore i Hercegovine, ma-nevrišući između Drine, Tare, Neretve i Trebišnjice. Značajna je bila njena uloga u zadržavanju nastupanja jakih neprijateljskih snaga i obezbeđivanju izvlačenja partizanskih jedinica iz Crne Gore i Hercegovine. U velikom pohodu grupe proleterskih brigada pod neposrednim rukovodstvom Vrhovnog štaba u zapadne oblasti zemlje, preduzeto je rušenje železničke pruge Sarajevo - Mostar i objekata na njoj, i oslobođenja Konjica i Prozora u julu 1942. godine; oslobođenje Duvna, Livna, Posušja i Ključa i prodorom u Dalmaciju, dala je veliki doprinos stvaranju i učvršćenju partizanske slobodne teritorije u zapadnoj Bosni. U borbama za odbranu te teritorije brigada vodi teške borbe u dolini Sane i učestvuje u napadu na Bosansko Grahovo. Ulaskom u sastav Prve proleterske divizije, novembra 1942, brigada kreće u nastupanje ka srednjoj Bosni, vodeći uz put teške borbe. Po težini i upornosti ostale su poznate borbe za oslobođenje Sitnice i Jajca, u novembru 1942. Ratnu 1943. brigada je počela oslobođenjem Teslica i Prnjavora. Samo u Teslicu zarobljeno je više od 1.000 domobrana i zapjenjena velika količina oružja i drugog ratnog materijala. Sledi nemačka operacija »Vajs« i u njoj, februara 1943, teške borbe u bici za ranjenike, iz kojih izdvajamo žestoke okršaje protiv delova nemačke 718. divizije, ustaša i domobrana na Ivan-sedlu, da bi se sprečio njihov prodor u pravcu Konjica i Jablanice, u bici za ranjenike. Prvih dana marta, Prva proleterska učestvuje u protivudaru devet naših udarnih i proleterskih brigada kod Gornjeg Vakufa, protiv delova 717. nemačke divizije, posle koje je usledilo razbijanje glavne četničke grupacije kod Glavatičeva i u širem rejonu Kalinovika, marta 1943. godine. Pošto je forsirala Drinu, razbila je alpski put Italijana i dve četničke brigade. Uoči bitke na Sutjesci vodila je teške trodnevne borbe sa nemačkom 1. brdskom divizijom kod Bijelog Polja, pa sa snagama 118. nemačke i 369. legionarske divizije, te 4. lovačke domobran ske brigade u rejonu Čelebića, Zlatnog bora i Foče. U junu 1943. zaredale su se njene borbe na Sutjesci, protiv delova 7. SS i 118. nemačke divizije, a onda sudbonosni juriši širom Zelengore, među kojima blistaju pobede na Bavanu i Balinovcu; potom je usledio proboj obruča kod Miljevine, odnosno obezbeđenje pro laza našim snagama i njihovo izvlačenje na slobodan operativni prostor. ;,, Protivofanzivu, po izlasku iz teških okršaja na Sutjesci i Zelengori, brigada počinje prodorom u istočnu Bosnu, prelaskom pruge Sarajevo - Višegrad, oslobođenjem Han-Pijeska, Vlasenice i Zvornika, što se završava 5. jula 1943. Odatle je, u danima ka pitulacije Italije, svoja dejstva usmerila ka Dalmaciji. Kod Ciste sprečava prodor delova 7. SS-divizije »Princ Eugen« u oslobođeni Split. Krajem treće ratne godine, vodi borbe protiv snaga 1. brdske i 369. legionarske divizije i 6. ustaško-domobranske konjičke pukovnije oko Travnika. U proleće 1944, vodila je neprekidne borbe oko Jajca i Mrkonjić-Grada braneći slobodnu teritoriju. To kom drvarske operacije brigada je vodeći teške odbrambene bor be u rejonu Mliništa, odigrala značajnu ulogu u obezbeđivanju iz vlačenja Vrhovnog štaba sa ugrožene prostorije na planinu Vito rog i prebacivanje rukovodstva NOP-a sa Kupreškog polja na otok Vis. i A odmah zatim, brigada kreće ka Srbiji da bi učestvovala u 1 velikom pohodu NOVJ u istočne krajeve zemlje, vodeći uz put ; teške borbe, među kojima se ističu one na planini Vranići i Ba-šarinac polju. U tim danima brigada vrši danonoćne naporne marševe i sredinom jula 1944. stiže u rejon Pljevalja, gde vrši pripreme za nastupanje u Srbiju. Izbegavši, veštim manevrom, preko Ljubišnje planine nemačku ofanzivu, brigada u drugoj polovini avgusta prodire u Srbiju, gde učestvuje u razbijanju četničkih i bugarskih snaga na Zlatiboru, da bi se nastavilo razbijanjem četničkih korpusa na Jelovoj gori i prodorom u dolinu Kolubare. Potom su se redale borbe za oslobođenje Valjeva i Uba, nakon čega je brigada, počekom oktobra 1944. izbila na Kosmaj i komunikaciju Beograd - Mladenovac, gde su se proleteri sreli sa Crvenom armijom. Učešće brigade u borbama za Beograd predstavlja značajno poglavlje u letopisu brigade. Na sremskom frontu brigada se pojavila gotovo u sasvim novom sastavu. Ali njena podmlađena snaga i udarna moć ispoljile su se od prvog dana - u borbama za oslobođenje Sida, Tovarnika i Ilače. Naročito teške okršaje imala je oko Tovarnika, Vinkovaca i Šarengrada. U završnim operacijama učestvovala je u oslobođenju Vukovara, Borova, Đakova, Pleternice, Nove Gradiške, Novske, Vrboveca i Zagreba. Brigada je na svom ratnom putu izvela brojne, duge i teške marševe, često usiljene, bez odmora i hrane, sa slabom odećom i obućom, u teškim vremenskim uslovima. Njih je bilo toliko mnogo da bi bilo teško izdvojiti neke od njih. Ipak, po dramatičnosti, naporima i stradanju kojima su bili izloženi njeni borci, ističu se neki koji su postali legendarni. Treba istaći: igmanski marš, januara 1942. godine sa Romanije, Sarajevskim poljem preko Igmana do Foče, po dubokom snegu na temperaturi od -30°C. Nezaobilazan je, takođe, marš od Goražda, preko planina Devetaka i Javorka, do Vlasenice i Bratunca, i natrag do Foče marta 1942; zatim, manevarski danonoćni pokreti u jugoistočnoj Bosni, severnoj Crnoj Gori i po istočnoj Hercegovini, uz teške borbe protiv Italijana i četnika u proleće 1942; veliki pohod, započet juna 1942. u sastavu grupe proleterskih brigada, preko planina Zelengore i Treskavice, padinama Bjelašnice, preko komunikacije Sarajevo - Mostar, za Bosansku krajinu; usiljeni marš od planine Motajice i desne obale Save, preko centralne Bosne i planina Uzlomca, Vraniće i Bitovnje, do Ivan-sedla, februara 1943, da bi sprečila prodor nemačko-ustaških snaga u dolinu Neretve, u četvrtoj neprijateljskoj ofanzivi... U sudbonosnim bitkama na Neretvi i Sutjesci, u kojima je bilo biti ili ne biti, brigada nije imala, tako reći ni jedan dan za predah. Od marševa u drugoj polovini 1943. i u 1944. godini ističu se nastupanja preko istočne i srednje Bosne, zatim u srednjoj Dalmaciji i od Drvara do Pljevalja, preko planina Vitoroga, Raduše, Vraniće, Zec-planine, Bitovnje, Bjelašnice i Jahorine. Prodorom u Srbiju brigada je usiljenim maršem nastupala preko Zlatibora, Maljena do Kolubare, a zatim preko Kosmaja do Beograda. I konačno nastupajući marš od Šarengrada preko Vukovara, Borova, Đakova, Pleternice, Nove Gradiške, Novske, Čazme, Vrboveca do Zagreba. I Poslednji ratni marš brigadu je odveo od oslobođenog Zagreba, preko Ljubljane, do Trsta, i Brigada je teške borbe vodila samostalno, ili u sastavu 1. proleterske divizije, a često u sadejstvu sa drugim jedinicama NOVJ. Učestvovala je u gotovo svim značajnim bitkama NOR-a, nalazeći se u središtu operacija i u vrtlogu najsurovijih neprijateljskih ofanziva. Neke od borbi koje je vodila smatraju se među presudnim u narodnooslobodilačkom ratu. U borbama koje je vodila, brigada je neprijatelju nanela teške gubitke, po sopstvenoj proceni: oko 10.000 poginulih, desetine| hiljada ranjenih, oko 20.000 zarobljenih. j, I brigada je pretrpela teške gubitke: iz njenog stroja poginulo je 3.376, a ranjeno oko 9.000 boraca i rukovodilaca. U toku borbi i marševa nestalo je 278 boraca i njihova se sudbina nije mogla utvrditi. 1 Nacionalni sastav 3.376 poginulih je: 58,2 posto Srba, 24,2 posto Hrvata, 13,5 posto Crnogoraca, 2,4 posto Muslimana, 0,7 posto Slovenaca, 0,33 posto Italijana, 0,63 posto Jevreja i 0,4 posto ostalih nacionalnosti (Rusa, Nemaca, Mađara, Albanaca i dr.). Samo na teritoriji Bosne i Hercegovine iz brigade je poginulo 1.596 boraca; u širem rejonu Foče poginulo ih je 678 - (na Zlatnom Brdu 72, u dolini Sutjeske 332, na bespućima Zelengore 91, na Miljevini 116); u širem području Sokolca zauvek je ostalo 85 boraca, od toga na Pjenovcu 46, na Belim Vodama 16 i u Prači 14. Na prostoru Vlasenice, Drinjače i Zvornika poginulo je 130 proletera - (na Vlasenici 28, u Šekovićima 24, i u širem rejonu Zvornika 75 boraca). U Konjicu je ostalo 20, na Ivan-sedlu 35, na Bradini 11, u Jablanici 8; oko Travnika su poginula 103 borca -na Travniku 63, Turbetu 28 i Vitovlju 12 boraca. U Jajcu i oko njega poginulo je 37, a oko Mrkonjić-Grada 115 boraca, od kojih samo na Mliništima - 47. Slede žrtve na Livnu 21, u Duvnu 7, Šu-jici 19, na Kupresu 22, Sitnici 25, Ključu 14, Drvaru 5, Bosanskom Petrovcu 5, Banjaluci 5, Kotor-Varoši 27, Prozoru i Šćitu 25, Gacku (Gat) 9, Čemernu 3, Koritima iznad Bileće 3, Teslicu 5, Gornjem Vakufu 31, Kalinovik (Ulog) 31, Bosanskom Grahovu 19, Bugojnu 18, Kupresu 13, Renovici 23... Na teritoriji Crne Gore poginuo je 71 borac (kod Andrijevice 8, Bijelog Polja 14, Brodareva 3, Kolašina 7, Mojkovca 10, Šahovića (Tomaševa) 9 i Pljevalja 26), a na teritoriji Dalmacije 49 (Cista 35 i Aržano 14). Za 51 borca nisu ustanovljeni mesto i vreme pogibije. U borbama za konačno oslobođenje zemlje krajem 1944, i početkom 1945. godine, palo je 1170 boraca, od kojih u pobedonosnom pohodu kroz Srbiju i u beogradskoj operaciji - 137. Na Palisadu su poginula 34 borca, u Novoj Varoši 4, Priboju, takođe 4, Bajinoj Bašti 7, Valjevu 15, Beogradu 74. U žestokim borbama na sremskom frontu brigada je pretrpela veoma velike gubitke, ukupno - 494 borca i rukovodioca (Zemun 8, Erdevik 14, Ilača 22, Ruma 23; umrli od posledica ranjavanja, kod Šarengrada 119, Sida 104, Šidskih Banovaca 9, Tovarnika 115, Nijemaca 39, Orolika 101). Nakon proboja sremskog fronta, kroz Slavoniju do Zagreba, poginulo je 539 boraca kod Vukovara 13, Banove Jaruge 17, Đakova 27, Lipika 8, Nove Gradiške 12, Novske 22, Pleternice 127, oko Vinkovaca 25, Vrbovca 158, Zagreba 5 u poslednja tri dana rata, u manjim ali žestokim okršajima, pre oslobođenja Zagreba i dana pobede, brigada je izgubila 163 borca. Od boraca iz prvog stroja u Rudom slobodu je dočekalo 548 ili 45,5 posto vojnika revolucije. Eto - ni svaki drugi. Prva proleterska brigada je bila neiscrpna škola vojnih, partijskih i političkih kadrova. Od boraca različitih zanimanja, godina starosti, životnih iskustava, vojnih znanja i ratne veštine, nacionalne i jezičke pripadnosti, verskih uverenja, političkog i opš-. teg obrazovanja, ali zadojenih istom idejom, - stvarani su kadrovi sposobni za komandovanje i rukovođenje, za političko-partijski rad u jedinicama i na terenu, i za razne druge dužnosti u službi NOP-a. Vremena i uslova za miran rad nije bilo. Kadrovi su izgrađivani u toku borbi i napornih marševa, u krajnje složenim životnim uslovima. Bila je to ona, od Tita u Rudom najavljena, surova, ali najefikasnija škola, i najstrožiji način provere sposobnosti za borbu i odanosti revoluciji. Iz 1. proleterske brigade regrutovan je veliki broj vojnih i političkih starešina. Iz njenog boračkog sastava izraslo je: 1.556 komandira odeljenja, 369 komandira vodova, 158 komandira i 126 političkih komesara četa; 116 zamenika komandira i 119 zamenika političkih komesara četa; 44 komandanta i 45 političkih komesara bataljona; 27 zamenika komandanata i 24 zamenika političkih komesara bataljona; 21 komandant i 22 politička komesara brigade, 7 zamenika komandanata i 21 zamenik političkog komesara brigade; 7 načelnika štabova brigada i 6 načelnika štabova divizija; 19 komandanata i 8 političkih komesara divizija, 7 zamenika političkih komesara divizija; 3 komandanta, 4 politička komesara i 2 zamenika političkog komesara korpusa; 2 komandanta armije, jedan načelnik Štaba armije. Reč je o ukupno 2.714 rukovodilaca NOVJ, uz koje je na razne druge dužnosti (intendanti, obaveštajni oficiri, omladinski rukovodioci, članovi i rukovodioci politodela, referenti saniteta i dr.), otišlo još 519 drugarica i drugova ispod zastave brigade. Za tri godine vojevanja, brigada je u druge jedinice NOVJ uputila više od 3.000 prekaljenih rukovodilaca, a znatan broj je primio mnoge odgovorne dužnosti na terenu kuda je brigada prolazila. Starešine 1. proleterske odlikovale su se hrabrošću. U jurišima su redovno bili na čelu svojih jedinica, pa ih je i zbog toga mnogo poginulo. Prema raspoloživim podacima, poginulo je: 629 komandira odeljenja, 155 komandira vodova, 87 političkih delegata vodova, 74 komandira četa, 67 političkih komesara četa, 27 zamenika komandira četa, 31 zamenik političkog komesara čete, 16 komandanata bataljona, 12 političkih komesara - bataljona, 7 zamenika komandanata bataljona, 12 zamenika političkih komesara bataljona, 6 komandanata brigada, 4 politička komesara brigada, po jedan zamenik komandanta brigade i komandant i politički komesar divizije, te 65 rukovodilaca na raznim drugim dužnostima. Ukupno je poginulo 1192 ili 36,2 posto svih rukovodilaca. U toku rata ranjeno je oko 1000 rukovodilaca, mnogi po nekoliko puta. To su samo neki podaci iz legitimacije 1. proleterske, koje ona s ponosom pokazuje pred istorijom. Takva kakva je, njena je legitimacija priznanje ratnicima, ali i podsticaj i opomena onima koji dolaze, kojima pripada budućnost. Tripo VUČINIĆ Sadržaj Prethodni dokument Sledeći dokument